Englishبدن انسان همیشه صادقترین راویِ تجربههای سخت است. گاهی پیش از آنکه فرد از نظر روانی متوجه شود چه بر سرش آمده، جسم او با نشانههایی مثل درد، بیخوابی، تپش قلب، خستگی یا مشکلات گوارشی واکنش نشان میدهد. تروما فقط یک اتفاق تلخ در گذشته نیست؛ اثری است که میتواند مدتها در سیستم عصبی و بدن باقی بماند و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد.
شناخت اثرات تروما روی بدن به ما کمک میکند نشانههای پنهان آن را جدی بگیریم و بهتر بفهمیم چرا بعضی دردها و ناراحتیهای جسمی، ریشهای فراتر از مشکلات معمول دارند. در این مقاله بررسی میکنیم تروما چیست، چه تغییراتی در بدن ایجاد میکند، مولتی تروما چیست و چه راههایی برای درمان و کاهش اثرات آن وجود دارد.
تروما چیست؟
تروما به تجربهای گفته میشود که از نظر روانی یا جسمی آنقدر شدید است که توان طبیعی فرد برای کنار آمدن با آن را به چالش میکشد. این تجربه میتواند شامل حوادثی همچون نمونههای زیر باشد:
- تصادف رانندگی
- زلزله، سیل یا دیگر بلایای طبیعی
- خشونت جسمی یا جنسی
- جنگ و درگیری
- از دست دادن ناگهانی عزیزان
- خیانت، طرد شدن یا تجربههای بسیار دردناک عاطفی
نکته مهم این است که تاثیر یک رویداد بر همه افراد یکسان نیست. ممکن است یک اتفاق برای فردی بسیار آسیبزا باشد، اما فرد دیگری همان موقعیت را با شدت کمتری تجربه کند. این تفاوت معمولا به میزان آسیبپذیری و تابآوری هر فرد برمیگردد.
چرا تروما روی بدن اثر میگذارد؟
وقتی انسان در معرض خطر قرار میگیرد، بدن بهصورت طبیعی وارد حالت دفاعی میشود. در این شرایط هورمونهایی مثل آدرنالین و کورتیزول ترشح میشوند تا بدن را برای فرار، مقابله یا بقا آماده کنند.
این واکنش در موقعیتهای کوتاهمدت مفید است؛ اما اگر این حالت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، بدن از تعادل خارج میشود. در چنین شرایطی، فرد حتی بعد از پایان حادثه هم ممکن است همچنان در حالت آمادهباش بماند؛ انگار هنوز تهدید ادامه دارد. همین موضوع باعث بروز اثرات تروما روی جسم میشود.
تروما چگونه به وجود میآید؟
علت ایجاد تروما میتواند یک رویداد ناگهانی یا مجموعهای از تجربههای آسیبزا باشد. عوامل مختلفی در شکلگیری آن نقش دارند، از جمله:
- شدت حادثه
- سن فرد
- شرایط روحی و جسمی قبل از رویداد
- میزان حمایت اطرافیان
- توانایی فرد در سازگاری با بحران
- سابقه تجربههای آسیبزا در گذشته
همچنین گاهی تروما فقط با تجربه مستقیم ایجاد نمیشود. تماشای یک رویداد خشونتآمیز، شنیدن خبر یک حادثه شدید یا قرار گرفتن در محیطی ناامن نیز میتواند برای برخی افراد آسیبزا باشد.
اثرات تروما بر جسم و بدن چیست؟
تروما میتواند خود را در بخشهای مختلف بدن نشان دهد. بعضی از این علائم آنقدر رایجاند که افراد آنها را به خستگی، استرس روزمره یا بالا رفتن سن نسبت میدهند. در حالی که ریشه مشکل ممکن است جای دیگری باشد.
شایعترین علائم جسمی تروما:
- سردردهای تکرارشونده
- مشکلات گوارشی
- اختلالات خواب
- تپش قلب، بالا رفتن ضربان قلب یا احساس فشار در قفسه سینه
- احساس خستگی همیشگی حتی بعد از استراحت
- بیحسی، کرختی یا سنگینی در برخی اندامها
- حساسیت زیاد به صدا، نور یا لمس
این نشانهها ممکن است بهصورت موقت ظاهر شوند، اما اگر ادامهدار باشند، باید جدی گرفته شوند.
بیشتر بخوانید: استرس مزمن چگونه چرخه خواب را مختل میکند؟
تابآوری و آسیبپذیری چه نقشی دارند؟
دو واژه مهم در درک تروما، آسیبپذیری و تابآوری هستند.
آسیبپذیری:
یعنی میزان حساسیت فرد نسبت به اتفاقات منفی و اینکه یک رویداد چقدر میتواند روی او اثر بگذارد.
تابآوری:
یعنی توانایی فرد برای بازگشت به تعادل پس از بحران، ترمیم روان و ادامه زندگی با کمترین آسیب ممکن.
افرادی که تابآوری بالاتری دارند، معمولا بهتر با بحران کنار میآیند؛ اما این به معنی مصون بودن از تروما نیست.
مولتی تروما چیست؟
مولتی تروما یا ترومای چندگانه به حالتی گفته میشود که فرد همزمان با چند نوع آسیب روبهرو شده باشد؛ یعنی هم آسیب جسمی و هم آسیب روانی را با هم تجربه کند.
مثالهایی از مولتی تروما:
- سربازی که از جنگ بازگشته و علاوه بر جراحت جسمی، خاطرات تلخ و کابوسهای مداوم دارد!
- قربانی یک حادثه شدید که هم بدنش آسیب دیده و هم از نظر روانی دچار شوک شده است!
مولتی تروما معمولا پیچیدهتر از یک آسیب ساده است و برای درمان آن باید چند تخصص بهصورت همزمان وارد عمل شوند.
چه علائمی نشان میدهند تروما روی بدن اثر گذاشته است؟
اگر شما یا یکی از اطرافیانتان این علائم را تجربه میکنید، ممکن است تروما در آن نقش داشته باشد:
- خستگی همیشگی و بیدلیل
- سردردهای تکراری
- دردهای عضلانی بدون علت مشخص
- مشکلات گوارشی مزمن
- اختلال خواب
- تپش قلب
- احساس کرختی یا بیحسی
- حساسیت غیرعادی به صدا، نور یا تماس
- اضطراب بدنی بدون دلیل واضح
این نشانهها مخصوصا در افرادی که تجربه جنگ، خشونت، سوءاستفاده، تصادف شدید یا بلایای طبیعی داشتهاند، شایعتر است.
بیشتر بخوانید: درمان تروما چگونه انجام میشود؟ از شناخت زخمهای روان تا رسیدن به بهبودی
درمان اثرات تروما روی بدن چگونه انجام میشود؟
درمان تروما معمولا باید همزمان بر ذهن و بدن تمرکز داشته باشد. بسته به شرایط فرد، روشهای درمانی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- رواندرمانی تخصصی
- درمان شناختی-رفتاری
- درمانهای مبتنی بر تروما
- تکنیکهای آرامسازی و تنفس
- ورزشهای سبک و منظم
- بهبود کیفیت خواب
- رسیدگی به مشکلات جسمی همراه
- در صورت نیاز، دارودرمانی تحت نظر پزشک
در بسیاری از موارد، شروع درمان میتواند کیفیت زندگی فرد را به شکل چشمگیری بهتر کند.
جمعبندی
به یاد داشته باشید که اثرات تروما، چه روانی و چه جسمی، قابل درمان هستند. شناخت این نشانهها اولین قدم برای بهبودی است. اگر شما یا کسی که میشناسید، با چالشهای ناشی از تروما دست و پنجه نرم میکنید، درنگ نکنید و از متخصصان کمک بگیرید.
برای دریافت راهنمایی تخصصی و شروع فرایند درمانی، مراجعه به روانشناس امری ضروری است.